Carnaval in Nederland

Wat we vieren, waar het vandaan komt en waarom het nog steeds nodig is

Binnenkort gaat het weer gebeuren! ‘Beneden de rivieren’ dompelt zich onder in het jaarlijkse carnavalsfeest. 
Ik, Lizanne, groeide op in het zuiden en draag warme (en koude) herinneringen aan deze dagen. Toch keerde ik er lang niet elk jaar voor terug. Wintersport viel vaak samen met de voorjaarsvakantie en zo bleef carnaval iets van vroeger, van ergens anders. 

Nu, jaren later, duik ik graag met een frisse kijk in dit volksfeest uit het zuiden. Voor de één een prachtig feest, voor de ander (wat noordelijker, vaak) een ‘plat feest met te veel bier’. Maar, wat als carnaval niet het ‘platte feest’ is waarvoor het vaak wordt gehouden? Wat als we er iets fundamenteels over het mens-zijn in herkennen, iets dat ouder is dan Brabant en Limburg, ouder dan Nederland zelfs? 

Waar komt carnaval vandaan, waarom verkleden we ons, waarom vieren we het juist rond deze tijd? 
Vandaag dalen we even af naar ’t Kielegat, Oeteldonk, Lampegat, Peejenland, Papgat en Vastelaovend. Gade ge meej? 

 

“Er staat een paard in de gang, ja ja een paard in de gang”
~André van Duin 

Wanneer begint Carnaval? 

In Nederland wordt het carnavalsseizoen traditioneel geopend op 11 november, de elfde van de elfde: 11/11. Op het eerste gezicht een speels detail, voor mij zelfs bekend als het “gekkengetal”. Maar wie iets dieper kijkt, ziet dat deze datum precies doet wat carnaval zelf ook doet: hij zet de orde op spanning. 
In veel steden en dorpen is het traditie dat De Raad van Elf de tijdelijke orde overneemt en Prins Carnaval gekozen wordt op deze 11 november.  

Elf is het getal dat nét buiten het systeem valt naar de middeleeuws-christelijke én volks-symbolische traditie in Europa. Waar tien staat voor volledigheid en wet, is elf te veel, te los, niet meer netjes in te passen. Het is het getal van de Nar, van de dwaas die alles ontregelt.  

Dat carnaval juist op deze datum wordt geopend, is geen toeval. Het markeert een verschuiving in tijd. Vanaf hier beweegt het jaar anders. Langzaam, bijna onmerkbaar, schuift de wereld richting een andere staat van zijn. 

Ook in het seizoensritme is 11 november een drempel. Het land komt tot rust, het werk buiten is gedaan, de donkere helft van het jaar is begonnen. In oudere culturen was dit een moment waarop grenzen dunner werden, sociale structuren soepeler, en ruimte ontstond voor spot, verhalen en omkering. 

Ieder jaar wordt op deze specifieke datum het zaadje gepland van carnaval, en zo ligt de kiem al besloten maanden voordat het zichtbaar wordt. 

Wat vieren we eigenlijk met Carnaval? 

Van oudsher vieren we een tijdelijke verschuiving van de orde. 
Gedurende een korte, vastgezette periode mogen rollen vervagen, hiërarchieën kantelen en mag het lichaam spreken waar het normaal wordt beteugeld. Het is een rituele pauze in het sociale systeem, waarin spanning wordt losgelaten voordat zij zich vastzet. 

Het is niet het vieren van chaos om de chaos, maar ontregeling met een begin en een einde. Een gezamenlijk gedragen moment waarin niets opgelost, verbeterd of bereikt hoeft te worden. Er mag geleefd worden en iedereen is gelijk. 

“Het is een nacht die je normaal alleen in een film ziet”
~Guus Meeuwis

Tijdens carnaval vieren we dus geen specifieke gebeurtenis, maar een fase. Een moment in het jaar waarin de vaste vormen van wie we zijn even mogen vervagen. Rollen die ons normaal houvast geven, mogen van de schouders glijden. Titels, functies en verwachtingen verliezen tijdelijk hun gewicht. Iedereen beweegt in dezelfde ruimte, op dezelfde muziek, in hetzelfde ritme.

“Ik weet niet wie ik ben, maar ik ben hier wel.
~ Rowwen Hèze 

We vieren het samenvallen met elkaar. In herhaling en beweging herinnert het lichaam zich iets ouds: dat je het niet alleen hoeft te dragen. Spanning lost op in gedeeld ritme, een hand op een schouder en achter elkaar meelopen zonder plan.
Deze periode vier je vooral het recht om even niet vast te zitten aan de status die de samenleving jou toe-eigend. Om onduidelijk te mogen zijn, dubbel, speels of uitzinnig. Om te verdwijnen achter een masker en vanuit daar iets echts te laten zien. 

Carnaval hoeft nergens naartoe, juist de doelloosheid is de kern. Het lichaam mag er gewoon zijn, als plek waar het leven zich afspeelt.

Wat is de betekenis van carnaval?  

De betekenis van carnaval ligt in het loslaten en het weer toelaten. Carnaval markeert een overgang. Het is een afronding van de winter, een laatste uitademing vóordat de vastentijd begint. Het is een tijd van opruimen en loslaten van wat zich heeft vastgezet. Niet vóór het begin maar vóór de groei. Het lichaam wordt eerst volledig erkend, voordat het (symbolisch) kan worden losgelaten. 

Zonder deze erkenning wordt onthouding (vasten) hard en repressief; de erkenning maakt het loslaten een bewuste beweging. Carnaval wil ons eraan herinneren dat het lichaam juist een toegangspoort is voor verdieping, geen obstakel.  

Waar is carnaval op gebaseerd?  

De oorsprong van carnaval is gelaagd. Het is geen eenduidig feest met één bron. Optochten, verkleedpartijen, luidruchtige feesten en momenten waarop de wereld even op zijn kop mocht staan, zijn ver terug te herleiden. In Europa komen we al snel uit bij de Romeinen, die bekend stonden om hun publieke feesten waarin orde en hiërarchie tijdelijk mochten wankelen. 

Maar ook de Romeinen hebben deze feesten niet uit het niets bedacht. Zij bouwden voort op oudere, inheemse en voorchristelijke tradities waarin seizoenen, oogst en overgangsmomenten ritueel werden gemarkeerd. Wat de Romeinen vooral deden, was versterken en verspreiden. Ze gaven deze rituelen structuur, schaal en zichtbaarheid in de openbare ruimte. 

Kerkelijk en christelijk 
Carnaval is diep verweven met het christelijke jaar. De naam zelf draagt het al: carne vale ~ vaarwel vlees. Het lichamelijke leven wordt eerst volledig erkend, vóórdat de vastentijd begint. Juist daarin raakt carnaval aan de kern van de christelijke incarnatiegedachte: het goddelijke dat niet boven het menselijke uitstijgt, maar erin indaalt. In het vlees. In het leven zoals het geleefd wordt. 

Carnaval erkent het belichaamde bestaan ten volle, zodat de beweging naar binnen geen ontkenning hoeft te zijn, maar een bewuste overgang. Wie het lichaam overslaat, kan het niet loslaten. Wie het heeft geleefd, kan het toevertrouwen aan stilte (vasten). 

Voorchristelijk en seizoensgebonden 

Onze voorouders die vóór de kerk en los van de kalender leefden, keken naar de sterren en naar het ritme van het land en de seizoenen. Overgangen hadden toen geen datum maar ze wisten het door een voelbare verschuiving: het licht, het donker, de kou ~ en wat dat inhield voor het leven op de aarde onder hen. 

Imbolc markeert het moment waarin de late winter het licht langzaam weer toelaat in de dag. Ze keert merkbaar terug terwijl het nieuwe leven zich voorzichtig aandient. Melk in de uiers gaat weer stromen, maar het zaadje in de aarde is nog nét niet klaar zich boven de grond te laten zien. Toch is alles wat meer in beweging. 

Imbolc is een innerlijk moment, subtiel en stil. Welke beweging sta je al toe? 
Het is een eerste JA tegen het komende jaar en hoe het zich wil gaan bewegen. 

Maar wat bij Imbolc innerlijk wordt gevoeld, vraagt ook om ruimte… En daar verschijnt carnaval: waar Imbolc iets van binnen opent, maakt carnaval ruimte ~ daar zit hun samenkomst. Samen vormen ze één overgangsfase in het jaarritme.

Romeinse wortels en publieke ontregeling 

In Europa vinden we ook duidelijke sporen van het Romeinse tijdperk. Tijdens feesten zoals de Saturnaliën werden rollen omgekeerd, autoriteit bespot en status tijdelijk opgeheven. Maskers, andere kleding en luidruchtigheid legitimeerden deze omkering. 

Belangrijk: dit was geen revolutie. Het was georganiseerde ontregeling. Begrensd in tijd + ruimte en juist daardoor veilig. 

Een belangrijke les die ik hieruit kan opmaken wat de Romeinen begrepen en nog steeds heel relevant is: een orde die nooit ontspant, zal verharden (of zelfs ontsporen). 
Van oudsher is het een briljante en effectieve viering om de samenleving in balans te houden. 

Wat hoort er allemaal bij carnaval? 

Carnaval heeft allerlei elementen en samen maakt het natuurlijk het iconische feest. Deze elementen springen er uit en zie je vaak in meerdere tradities in verschillende vormen terug. Sommige elementen hebben een traditionele waarde, te beginnen bij:

Bier! 
Bier is misschien wel het meest zichtbare symbool van carnaval. En tegelijk het meest onbegrepen. Het wordt vaak gezien als een teken van ontsnapping of gebrek aan zelfbeheersing. Maar historisch gezien vertelt bier een ander verhaal. Bier was ooit vloeibaar brood, voeding, medicijn en veilig drinkwater. Maar ook: een ritueel middel dat hoorde bij samenkomst en overgang.  In oude gemeenschappen werd bier niet gedronken om te vergeten of te verdoven, maar om spanning los te laten. Om het lichaam te helpen doen wat het hoofd niet kan: afronden, verzachten, openen. 

Wat nu lijkt op een probleem met bier dat misschien té rijkelijk vloeit tijdens carnaval, is feitelijk een probleem in het verlies van bedding. Want, bier zonder ritueel wórdt verdoving. Bier mét ritueel is ontlading. En carnaval was precies zo’n bedding. 

Maskers, muziek en de poloniase
Het masker staat voor iets zichtbaar maken wat normaal geen plek krijgt. Een masker speelt een gedeeld spel. Achter het masker verdwijnt het individu even in het collectief en juist daardoor kan alles verschijnen wat anders verborgen blijft. Het masker beschermt én onthult tegelijk.

De muziek die je hoort tijdens Carnaval (traditioneel gezien), laat hetzelfde zien. Eenvoudige melodieën en herhaling brengen lichamen uit het hoofd en in beweging. De polonaise ontstaat vanzelf: een rij waarin iedereen aanhaakt en niemand leidt. Schouders raken, passen vallen samen, het ritme draagt wat jij niet hoeft te dragen. De tekst is bijzaak. Aanwezigheid is genoeg. 

“Mien waar is mijn feestneus?”
~ Toon Hermans

De Nar
In onze contreien is carnaval onlosmakelijk verbonden met de Nar. Hij verschijnt wanneer de wereld even scheef mag staan, herkenbaar aan zijn bellen, zijn staf, zijn vreemde logica. Wie hij is, laat zich niet vastleggen, en juist daarin schuilt zijn kracht.

In het middeleeuwse Europa, met zijn scherpe hiërarchieën en vaste verhoudingen, was er één figuur nodig die waarheid mocht spreken zonder het systeem te breken. De Nar vervulde die rol. Ogenschijnlijk stond hij onderaan, lachwekkend en dwaas, maar juist daardoor was hij onaantastbaar. Zijn dwaasheid was zijn bescherming.

De Nar beweegt zich vrij door lagen en grenzen. Hij zegt wat anderen niet mogen zeggen, benoemt wat wordt verzwegen en laat zien wat niet past, zonder het vast te zetten. Hij belichaamt de tijdelijke omkering van de orde: om haar lucht te geven, niet omver te schoppen.

Daarom past hij zo vanzelfsprekend bij carnaval. De Nar ontregelt, maar houdt tegelijk de tijd in de gaten. Zolang hij aanwezig is, mag alles verschuiven. Wanneer hij verdwijnt, keert de wereld terug naar haar vaste vormen. Niet ongeschonden, maar wel lichter.

Taal en groet 
Alaaf, Helau, Salaai, Houdoe… Er is geen vaste carnavalsgroet, alleen stemmen die passen bij de plek waar ze klinken. Elke streek draagt zijn eigen klank en eigen manier van begroeten. Door deze groet uit te spreken zet je jezelf neer in de carnavals-tijd. Je stapt even die andere ruimte binnen. Hier gelden andere verhoudingen, andere regels, een ander soort nabijheid. Niet boven of onder, niet meer of minder, maar naast elkaar. De groet zegt: we doen dit samen. En voor even zijn we allen gelijk. 

Waarom beneden de rivieren wel en boven niet?

 De rivieren markeren in Nederland een religieuze breuklijn. In het zuiden werden oude ritmes geïntegreerd in het christelijke jaar. In het noorden werden ze grotendeels afgeleerd, versterkt door de Reformatie. 

In het noorden zorgde de kerkelijke stroming ervoor dat lichamelijkheid werd beheerst, ontlading verborgen en ritueel werd vervangen door moraal. Eigenlijk is van oudsher de verheven blik van ‘boven de rivieren’ niet kloppend… Het lijkt juist bescherming te zijn: ‘Wie erboven blijft staan, hoeft niet af te dalen.’ 

Aswoensdag, de afronding

Zoals ieder ritueel, heeft ook carnaval een afronding nodig. Aswoensdag is als een neerleggen van deze periode, geen plotseling einde.
Na dagen waarin de wereld scheef mocht staan, keert de stilte terug. De straten worden leger, de muziek dooft uit, de kostuums verdwijnen weer in kasten en dozen. Wat gisteren luid en uitbundig was, wordt vandaag sober en stil.

Aswoensdag sluit de cirkel van de overgang: as tot as, stof tot stof. Het herinnert aan de vergankelijkheid van het lichaam, maar ook van alles wat we tijdelijk aannemen. Rollen, status, maskers. Wat gedragen werd, mag weer worden afgelegd. In de as zit geen straf, maar een waarheid: dat niets vastgehouden hoeft te worden om werkelijk geleefd te zijn.

Carnaval en Aswoensdag vormen samen een cyclus: eerst volledig leven, dan bewust loslaten.
Wat is uitgeleefd, mag rusten. Wat ruimte heeft gekregen, kan weer zakken. En precies in die leegte ontstaat opnieuw plaats voor stilte, voor eenvoud en voor het gewone leven dat zich weer voorzichtig aandient.

En daarna, de vastentijd

Na Aswoensdag begint in de christelijke traditie de vastentijd: veertig dagen waarin het leven wordt versoberd en de aandacht verschuift van buiten naar binnen. De vastentijd is van oudsher al een oefening in bewustzijn. Het kan voelen als een breuk met carnaval maar het is een voortzetting ervan. Het is de uitnodiging tot: wie het lichaam heeft geleefd, kan het met zorg terugbrengen naar stilte. 

Deze beweging is ouder dan het christendom. Lang vóór vasten een kerkelijke vorm kreeg, kenden mensen periodes van eenvoud en inkeer, afgestemd op het land en het seizoen. Wanneer de winter ten einde liep, wás er ook minder; de voorraden op, dus werd er gekozen. Vasten was toen een seizoenshouding. 

Ook nu herkennen we die behoefte en vaak klinkt het ook zo logisch én nodig. Het gaat niet alleen om minder voedsel, maar ook over minder ‘vullen’: minder prikkels, minder haast, minder moeten. Niet minder leven, maar leven met minder ruis. 

Zo vormt de cyclus zich opnieuw: 
Carnaval opent en ontlaadt. 
Aswoensdag rondt af en legt neer. 
De vastentijd verdiept wat is losgekomen. 

Ontregeling als houvast in een ontwrichte wereld

Carnaval vraagt om aanwezigheid. Het begint wanneer de tijd schuift, rond de elfde van de elfde, en eindigt pas wanneer de cirkel sluit en je naar binnen keert. Heel even staat er niemand boven de ander. Rollen vervagen en het lichaam krijgt het woord. We willen niet ontsnappen aan de wereld; we willen haar leefbaar houden. Carnaval is geen folklore van het zuiden maar onderdeel van een beweging die ouder is dan kerken, staten en steden. Overal waar mensen samenleven ontstaan momenten waarin de orde even mag verschuiven, zodat zij kan blijven bestaan. 

In een wereld waarin ontregeling nu vaak ongefilterd en onbeheersbaar voelt, herinneren deze rituelen ons eraan dat er ook een andere weg bestaat: ontregeling in bedding, in tijd en in gemeenschap. We hoeven niet weg te kijken van oorlog, armoede of machtsmisbruik, maar ook niet te verharden onder hun gewicht. 

Met Where the Wild People Grow willen we die bedding opnieuw zichtbaar maken: reizen en rituelen creëren die ons herinneren aan het leven met de seizoenen, de grond onder onze voeten en de oude wijsheid die daarin besloten ligt. 

Dit lijkt de stille kracht die alle vormen van carnaval in Nederland maar ook in de wereld, met elkaar delen. Dat zij, telkens opnieuw en overal, laten zien hoe mensen mens blijven. Door samen te lachen, te bewegen, te maskeren en… weer tevoorschijn te komen om verder te kunnen gaan.

Laten we mét z’n allen, ondanks orde en chaos, midden in het leven blijven staan. 

Alaaf!